مةحموود ثاشاي جاف

وةك زانيمان، مةحموود ثاشاي كورِة طةورةي حةمة ثاشاي جاف لة ثاش كوذراني باوكي سةرؤكايةتيي جافي طرتة دةست و بة ياوةريي عيَلةكةي تؤلَةي خويَني باوكي كردةوة، ئةوجا توانيي ثلة و ثاية و رِؤلَي عيَلةكةي ثتةوتر و ضةسثاوتر بكات، خؤيشي وةك كةسايةتييةكي نيشتماني و نةتةوةيي و خيَلَةكيي بالآدةست و ليَهاتوو بةدةركةويَت و بناسريَت .

 

ئةم زاتة سالَي 1846 هاتؤتة دونياوة و هةر لة مندالَييةوة لة سايةي خانةوادة رِةسةنةكةيدا لةلاي مامؤستا مةلا موئمين تا رِادةيةكي باش خويَندوويةتي و، زماني فارسي و هةنديَك لة زماني عةرةبي فيَر بووة.

 

 ثاشانيش بةهؤي تيَكةلَبوون و هةلَسوكةوتكردن لةطةلَ كاربةدةستة عوسمانييةكاندا، زماني توركيي زانيووة، ئةمة جطة لةوةي كة زؤر شةيداي شيعري كوردي و فارسي بووة و، بؤ خؤيشي سةليقةيةكي شيعريي باشي هةبووة و بةو دوو زمانة طةليَك شيعري هؤنيووةتةوة.

 

مةحموود ثاشا رِؤلَيَكي طرنط و دياري لة رِةوتي عيَلي جاف و فراوانكردني مولَك و سنووري ئةو عيَلةدا، هةر لة سةردةمي باوكييةوة، بينيوة. ئةوةبوو لة سالَي 1209ي كؤضييةوة كة باوكي و زؤربةي عيَلي جاف لة ئيَران دةبن،

 

 مةحموود ثاشا بة سوودوةرطرتن لة ياساي تاثؤي نويَ و، بة ثشتبةستن بة ثارة و ساماني كةسيي خؤي و ئةو ثارة و ثولآنةي باوكي لة ئيَرانةوة بؤي دةنارد، توانيي زةوي و زاريَكي زؤر بكرِيَت و بةناوي خؤيةوة تؤماريان بكات .

 

 ناوضةي قزةرِةبات (سةعدية)يش  بةشيَكي سةرةكي بوو لةو مولَكانة كة مةحموود ثاشا توانيي بةمةزاد بيانكرِيَت، ثاش ئةوةي زؤربةي ئةسث و ماين و مةرِ و مالآتةكاني و خشلَ و زيَرِي خيَزانةكةي فرؤشت و، برِي دة هةزار و ثيَنج سةدةي ليرةي زيَرِي، كة ثارةيةكي يةكجار زؤر بوو، ثيَكةوة ناو و بةو زةوييانةي (قزة رِةباتي)دا.

 

 بةو شيَوة سنوور و مولَكي جاف لة نزيك حةمرينةوة، لة باشوورةوة، تا ناوضة سنوورييةكاني ثيَنجويَن لة باكووردا طرتةخؤ.كاتيَكيش محةمةد ثاشاي باوكي كوذرا (وةكو وتمان)، مةحموودي كورِي بة ئةوثةرِي توانايةوة ثةرةي بة رِيَبازي رِةسةني (باوكي)دا و، بة ئةوثةرِي دلَسؤزييةوة خةسلَةت و رِةفتار و خواستة بةرزةكاني ثاراست .

 

عوسمانييةكانيش كة ثلة و ثايةي فةرمي و خيَلَةكيي محةمةد ثاشاي باوكيان ثيَدا و نازناوي (ثاشا)يان ثيَبةخشي، زؤرمةبةستيان بوو مةحموود ثاشا دؤست و دلَسؤزيان بيَت و، بة طويَرةي خواست و بةرذةوةنديي ئةوان لة ناوضةكةدا رِةفتار بكات .

 

 ثاشانيش بة هةمانشيَوة شاة موزةفةرةديني قاجاري لة ئيَران نازناوي بلَندي (خان) و شمشيَريَكي رِازاوةي طرانبةهاي ثيَبةخشي (22ي شةعبان 1320ك).

شاة موزةفةرةديني قاجاري لة ئيَران نازناوي بلَندي (خان) و شمشيَريَكي رِازاوةي طرانبةهاي ثيَبةخشي (22ي شةعبان 1320ك)

جا بة طوتةي باسيل نيكيتين: كةوا مةحموود ثاشاي جاف تواناي ئةوةي هةبووة لة ضةند كاتذميَريَكدا ضوار هةزار ضةكداري عيَلةكةي خرِكات (باسيل نيكيتين، الاكراد لا/ 167- 169) و بةثيَي ئاماذةي ميرزا مةحموود خان ئيحتيشام سةلَتةنة لة بيرةوةرييةكانيدا (تاريخ مردوخ ب2 لا/ 230) ،

 مةحموود ثاشا ثيَنج هةزار خيَزاني ضةكداري لة ذيَر دةستدا بووة و نة ملكةضي دةسةلآتي عوسماني و نة ملكةضي دةسةلآتي قاجاري بووة. هةروةها بة طوتةي ثيرةميَردي شاعير، مةحموود ثاشا بة رِادةيةك ثايةبلَند بووة كة واليي كرماشان دار و سووتةمةنيي بؤ ناردؤتة قةلآي شيَروانة و هةوارطةي كاني ضةقةلَ (رِؤذنامةي ذيان، ذ: 499 سالَي 1936):

 

 بةثيَ ئةم طوتانةبة يرِووني بؤمان دةردةكةويَت كة ئةم ثياوة مةزنة ض خاوةني دةسةلآت و توانا و ناوبانطيَك بووة. بؤية هةرطيز سةير نةبووة كة هةريةك لة دةولَةتي عوسماني و دةولَةتي قاجاري هةولَي ئةوة بدةن، خؤي و عيَلةكةي بؤلاي خؤيان رِابكيَشن و بيانكةنة دؤستي خؤيان .

 

وةليَ، مةحموود ثاشاي بيَزار و ثةست لة سياسةتي تورك و فارس بةرامبةر بة ميللةت و عيَلةكةي، هةرطيز برِوا و متمانةي بةو دوو هيَزة نةبوو، بةلَكو دةستي كرد بة ئامادةكردن و رِيَكخستني هيَزيَكي ضةكداري زةبةللاح لة عيَلةكةي كة ذمارةيان ثازدة هةزار خيَزاني كؤضةبةر بوو، ئةمةش بووبة مايةي طومان و نيطةرانيي عوسمانييةكان،

 

 نةخاسمة ثاش زيادبووني ذمارةي ئةو رِاثؤرتة دوذمنكارييانة كة لة لايةن ناحةزاني مةحموود ثاشاوة بؤ دةسةلآتداراني عوسمانلي بةرز كرانةوة. هةر لةو بارةيةوة محةمةد ئةمين زةكي بةطي ميَذوونووسي بةناوبانط ئاماذةي كردووة كة مةحموود ثاشا لةو دواييانةدا بة هةست و خواستي نةتةوةيي تؤمةتبار كرا،

 

 ئةوةش كاريَكي وايكرد دةولَةتي عوسماني ليَي بكةويَتة طومانةوة (مشاهير الكورد و كوردستان، ب 2 لا/ 181 بةغدا 1947)، لة راستيشدارِووداوةكاني دوايي رِاستي و دروستيي ئةو طومانةي دةرخست .

 

هةروةها عيَلي جاف بة سةرؤكايةتيي مةحموود ثاشا لة دذي دروستبووني سوارةي حةميديية وةستان (بةناوي سولَتان عةبدولحةميدةوة) و بارودؤخيَكي ئالَؤز و نائاراميان لةسةر سنووري هاوبةشي عوسماني و ئيَرانيدا خولقاند و هةردوو دةولَةتيان بؤ ماوةيةك نيطةران و نارِةحةت كرد.

 

ئةمة ويَرِاي ئةوةي كة نيَواني مةحموود ثاشا و دةولَةتي عوسماني بة بةردةوامي باش نةبووة (كيَشةي كورد م. لازاريَف، وةرطيَرِاني د. كاوس قةفتان لا/ 118 سالَي 1989).

 

بؤية عوسمانييةكانيش لةلايةن خؤيانةوة بة مةبةستي داناني سنووريَك بؤ خواست و هةولَةكاني مةحموود ثاشا ((لة دذي ئةوان)) و ثاراستني بةرذةوةندييةكانيان لة مةترسيي ئةو، برِياريان دا لةوة زياتر نةهيَلَن جموجوولَ بكات و، لةو سنوورةدا رِايبطرن .

 

 بةلآم ئوستانة واي بةثةسةند زاني يةكةمجار نيَردراويَك (ناميق ثاشا) بنيَريَتة لاي بؤ ئةوةي لة نزيكةوة لة هةلَويَستي بطات و لةو رِاثؤرتانة بكؤلَيَتةوة كة لة دذي ئةو بةرز كرابوونةوة.

 

 كاتيَك ناميق ثاشا دةطاتة هةلَةبجة و دةبيَتة ميواني مالَي مةحموود ثاشا بة ساردييةكي ئاشكراوة ثيَشوازي و ميوانداريي ليَدةكات. ثاشان نيَواني هةردوولا زياتر ئالَؤز دةبيَت، كاتيَك خاوةن مالَ ثةستي و بيَزاريي خؤي بة ميوانةكةي رِادةطةيةنيَت لةوةي كة سولَتان عةبدولحةميد زةوي و زاريَكي زؤري لة شارةزووردا كرِيوة و بةناوي خؤيةوة تؤماري كردوون.

 

 هةروةها لةسةري دةرِوات و نايشاريَتةوة كة كاريَكي ئاوةها نةشياوة بؤ سولَتان ويَرِاي ئةوةي طةورةترين زيان بة بةرذةوةنديي جاف دةطةيةنيَت. هةر كة ناميق ثاشا بة عاجزي مالَي مةحموود ثاشا بةجيَدةهيَلَت، لة مالَي وةسمان ثاشاي براي مةحموود ثاشادا ميوانداري و خةلآتيَكي زؤر باش دةكريَت.

 

ثاش ئةوةي ناميق ثاشا بؤ ئةستةمبوولَ دةطةرِيَتةوة رِاثؤرِتيَكي يةكجار توند لة دذي مةحموود ثاشا دةنووسيَت و تيَيدا ئاماذة دةكات كة ئةو خؤي بردؤتة رِيزي سولَتان و زؤر بةداخ و كينةية ليَي و، لةطةلَ نةيارةكانيدا دةستي تيَكةلَ كردووة و دذ بة ئارامي و ئاسايشي ولآت كاردةكات و، ديوةخانةكةي بووةتة ثيَطةي طشت ئةو كوردانةي كة نةياري ئةون (واتة نةياري سولَتانن).

 

 بؤية عةبدولحةميد سالَي 1889ز برِيار دةدات مةحموود ثاشا لة شويَني دةسةلآتي خؤي، بيَ ورووذاندني هيض طومانيَك، دوور بخاتةوة. ئةوةبوو بة ثيَي فةرمانيَكي سولَتاني دةيكاتة موتةسةرِيفي (ئؤرفة) لة توركيادا و

 

 نازناوي بلَندي (بيَطلةر بيَطي)يشي ثيَدةبةخشيَت (ئةم نازناوة بةرزة لة عيَراقدا تةنها بةضوار كةسايةتي بةخشراوة كة ئةمانةن: ئةحمةد ثاشاي بابان، عةبدولقادر ثاشا دياربكري، مةحموود ثاشاي جاف، ئيبراهيم ثاشاي بةرثرسي زةوي و زارة سةنييةكان). لة هةمانكاتدا وةسمان ثاشاي براي بة قايمقامي هةلَةبجة و سةرؤكي جاف دادةنريَت.

 

مةحموود ثاشا، وةك ضاوةرِوان دةكرا، بةو ئةركة نويَية و دووركةوتنة لة زيَد و شويَني عيَلةكةي قايل نابيَت. بؤية سةرداني سولَتان دةكات تا لةو ئةركة بيبةخشيَت. وةليَ سولَتان يةكسةر فةرمان دةدات دةستبةسةر بكريَت و بؤ هةتا هةتاية لة ئةستةمبوولَ بميَنيَتةوة.

 

 بةو شيَوة مةحموود ثاشا زياتر رِقي لة سولَتان هةلَدةستيَت و ثيَوةندي دةكات بةو طرووث و ريَكخراوة نهيَنييانةوة كة لة دذي سولَتان كاريان دةكرد و كؤمةلَيَك لة رِؤشنبيرة تورك و كوردةكانيان نموونةي شيَخ عةبدولَلآي نةهري، لة خؤطرتبوو.

 

سالَي 1892ز مةحموود ثاشا بة ياوةريي مةلا حةمدي سنةيي كة ثياوي خؤي بوو، لة ئةستةمبوولَ هةلَديَن و بة سواري ثاثؤرِيَك بة دةرياي رِةشدا دةثةرِنةوة ، ئةوجا دةطةنة قةوقاز و باكؤ .

مةحموود ثاشا لة باكؤدا ويَنةيةك بة جلوبةرطي سوالَكةريَكةوة دةطريَت

 مةحموود ثاشا بةر لةوةي ئةستةمبوولَ بةجيَبهيَلَيَت نامةيةكي ثرِ لة جويَن و تانة و تةشةر بة ثؤست بؤ سولَتان دةنيَريَت، كاتيَك نامةكة دةطاتة سولَتان و دةيخويَنيَتةوة زؤر توورِة دةبيَت و فةرمان دةدات طشت ثلة و ثاية و نازناوةكاني ليَ بسنريَتةوة و، بة زيندوويي يان مردوويي بؤي رِةوانة بكريَت!

مةحموود ثاشا لة باكؤدا ويَنةيةك بة جلوبةرطي سوالَكةريَكةوة دةطريَت و بة فارسي ضةند وشةيةك لة تةنيشتي ويَنةكةدا بؤ كةس و كاري لة كوردستاندا دةنووسيَت. هةروةها نامةيةك ئارِاستةي قةيسةري رِووسيا دةكات لةمةرِ هاوكاريكردني بؤ نانةوةي ئاطري شؤرِشيَك لة دذي تورك لة كوردستاندا،

 

 وةليَ بة بؤنةي بشيَويي وةزعي ناوخؤي رِووسياوة هةولَةكةي سةري نةطرت، بؤية برِيار دةدات زووبةزوو بةرةو ولآت بطةرِيَتةوة. ئةوةبوو بة خؤي و ياوةرةكةييةوة بة دةرياي خةزةردا بةرةو ئيَران دةثةرِنةوة و، ثاشان لة ئيَرانةوة دةطةنة سنووري ثيَنجويَن و بة طةرمي ثيَشوازيي ليَدةكريَت.

 

زؤري نةخاياند مةحموود ثاشا بة ئامادةبووني كةسايةتي و ثياو ماقوولآنيَكي زؤر، كؤنطرةيةكي فراوان لة نزيك رِووباري زةلَم (لة شارةزوور) بة مةبةستي دذايةتيكردني دةسةلآتي عوسماني و، وةديهيَناني جؤرة موختارييةك بؤ كوردستان، سازدةكات.

 

ئةمةش كاريَكي وا دةكات سولَتان ترسي ليَ بنشيَت و خودي خؤي بايةخ بةو ثيَشهاتة بدات و فةرمان دةركات بة هةرضي شيَوةيةك بووة و رِيَ لة مةحموود ثاشا و ضالاكييةكاني لة دذي دةسةلآتي عوسمانيدا بطيريَت.

 

 بةو شيَوة سوثايةكي هةزار سوارة بؤ طرتني مةحموود ثاشا تةرخان دةكريَت، ئةميش بة خؤي و ضةند ضةكداريَكةوة ثةنا دةبةنة شاخةكاني شةميَران و زمناكؤ و، بؤ ماوةي ضةند مانطيَك لة نيَوان ئةو شاخانة و شارةزووردا هاتووضؤ دةكةن و، تووشي بارودؤخيَكي سةخت و دذوار دةبن، بةلآم بيَ ئةوةي دةرفةت بة هيَزي دوذمن بدةن  غافلَطيريان بكةن.

 

 ئةوجا خةلَكانيَكي ثايةدار لة دؤستاني سولَتان و مةحموود ثاشا بؤي دةكةونة هةولَ و تةقةللا بؤ ئةوةي سولَتان ليَي ببووريَت، ئةويش لة وةلآمدا دةلَيَت: سويَندم خواردووة،لة ناوةرِاستي ئةستةمبوولَدا مةحموود لة سيَدارة بدةم ضونكة هةر خؤم دةزانم ض طوناهيَكي طةورةي دةرهةقم كردووة...

 

 وةليَ سةرئةنجام سولَتان لةبةر خاتري خاترداران دلَي نةرم دةبيَت و ئامادةيي خؤي بؤ ليَخؤشبوون لة موحموود ثاشا دةردةبرِيَت بةو مةرجةي بضيَتة ئةستةمبوولَ و لةبةر دةستيدا ئامادةبيَت.

 

 ئةويش بةو مةرجة رِازي دةبيَت و دةضيَتة بةردةمي سولَتان كة وةك  بةلَيَني دابوو، لة مةحموود ثاشا دةبووريَت و فةرمان دةدات نازناو و دةسكةوتةكاني ثيَ بدةنةوة، بكريَتةوة بة سةرؤكي جاف (بةلآم وةسمان ثاشاي براي بة قايمقامي هةلَةبجة مايةوة).

 

هةميسان مةحموود ثاشا، دواتر، دذايةتيي توركة ئيتحادييةكاني كرد، بةلآم ئةو هةلَويَستةي رِيَطةي ئةوةي ليَ نةطرت لة جةنطي شوعيَبةي سالَي 1915دا لة دذي ئينطليز بة ناوي جيهادةوة، يارمةتي بةرضاويان بدات. بة هةمانشيَوة لة دذي رِووسةكان، لة جةنطي (قاتان قؤري)ي ناوضةي سةقزدا، هاوكاريي توركةكاني كردةوة.

 

ثاش ئةوةي ئينطليزةكان عيَراقيان كؤنترؤلَ كرد و، لة ميانةي ئةو سياسةتةي طرتيانةبةر بؤ دلَنةوايي كردني عةشيرةتةكاني عيَراق بة طشتي و كوردستان بة تايبةتي و، رِاكيَشانيان بةلاي خؤياندا، ميَجةر نؤئيَل، حاكمي سياسي بةريتاني لة سليَماني دةضيَتة سةرداني مةحموود ثاشا (لة زةلَم) بؤ ئةوةي ثشتطيري لة هيَزةكاني ئينطليز بكات،

 

 هةركة مةحموود ثاشا بة هاتني ناوبراو دةزانيَت ناضيَتة دةرةوة بؤ ثيَشوازيكردني، بةلَكو جلوبةرطة ثاشاييةكةي سةردةمي عوسمانيي لةبةر دةكات و لة خيَوةتةكةيدا ضاوةرِواني دةكات،

 

 كاتيَك (نوئيَل) بةو شيَوة دةيبينيَت سةلآوي سةربازيي ليَدةكات و بةثيَوة دةوةستيَت تا مةحموود ثاشا ليَي دةخوازيَت دابنيشيَت، ئةوجا ئةم طفتوطؤية دةكةويَتة نيَوانييانةوة:

نوئيَل: ئايا مةحموود ثاشا هؤي هاتنةكةمان بؤلايان دةزانيَت؟

مةحموود ثاشا: نازانم، ئةطةر بيشزانم، تكام واية لة خؤتانةوة بييستم!

 

نوئيَل: حكوومةتي ئينطليز دةيةويَت خزمةتي كوردستان بكات و ئامادةية ثارمةتيي طةلي كورد بدات و، لة زؤرداري و ستةمي عوسمانييةكان رِزطاريان بكات، جا حكومةتمان لة سةرؤك و كةسايةتييةكاني كورد دةخوازيَت هاوكاري و ثشتطيريي لةم ئةركةدا بكةن، ئيَوة وةلآمتان ضيية؟

مةحموود ثاشا: من بة هيض شيَوةيةك لةطةلَتان نابم لةبةر ئةم هؤيانة:

 

يةكةم: من برِوام كزو لاوازة بة مةبةست و خواستي ئيَوة دةرهةق بة كورد، جا ئةطةر مةبةستتان خزمةتكردني كوردة وةك ئيديعا دةكةن، ئةوة دلَنيابة منيش هاوكاريتان نةكةم، سةداني وةك من ئامادةن هاوكاريتان بكةن و، هةولَةكانتان سةردةطرن.

 

دووهةم: من موسلَمانم و ئايينةكةم رِيَطام نادات هاوكاريي ئيَوة لة دذي براي ئاييني خؤم بكةم.

سيَهةم: من ثيرم و ثةككةوتةم و تواناي ضالاكي و جوولآنةوةم نةماوة.

 

دوابةدواي ئةم ضاوثيَكةوتنة ئينطليزةكان طوشاريان خستة سةر مةحموود ثاشا و باجيَكي زؤريان خستة سةر تيرةكاني عيَلةكةي، مةحموود ثاشاش لةبةر ثيري و نةخؤشيي لة لايةكةوة و كؤنترؤلَ كردني باري سياسي و سةربازيي كوردستاني عيَراق لةلايةن ئينطليزةوة لةلايةكي ترةوة، بؤي نةدةكرا دذايةتييان بكات و لة رِووياندا بوةستيَت.

 

 بؤية لةو سةروبةندةدا برِياري دا واز لة سةرؤكايةتيي جاف بهيَنيَت (سالَي 1919) كة بة عةلي بةطي كورِي سثيَردرا، بةلآم ناوبراو هةرزوو وازي لةو ئةركة هيَنا و كةريم بةطي جاف بة سةرؤكي جاف دانرا.