رِؤلَةكاني جاف يةكيَك لة طةورةترين و ديَرينترين عيَلةكاني كورد و ناوضةكة ثيَكديَنن، جا بةو هؤيةوة بايةخيَكي بةرضاويان لةلايةن ميَذوونووس و طةرِيد و رِؤذهةلآتناسةكانةوة ثيَدراوة كة لة سةردةمي نويَدا بةشيَكي فراواني بةرهةمةكانيان(( تايبةت بةكورد ))، بؤ ئةم عيَلة تةرخان كرد.
ئةو بةرهةمانةش بةطشتي سةرضاوةطةليَكي بة نرخ و بةهادارن لةمةرِ ميَذووي نةتةوةكةمانةوة كة بة دريَذايي ميَذووي رِابردوو تووشي طةليَك ستةم و ثشتطويَ خستن و شيَواندن و ضةواشةكاري هاتووة.
جا ويَرِاي ئةو بايةخة بةرضاوةي كة لةم دواييةدا بة جاف درا ، وةك زؤر لة عيَلة رِةسةنةكاني ديكةي كورد، كةضي ئةوةي شاراوةو نةزانرانراوة لة ميَذووي جاف هيَشتا زؤر زؤرترة لة طشت ئةو زانيارييانةي لة بارةيانةوة تؤمار كراون.
ئةم زانيارييانةش ئةطةر ضي كةمن، وةليَ ئيَمة نكوولَي لة بايةخ و سووديان ناكةين بؤ نةوةكاني ئيَستامان كة زؤر خوازياري زانيني سةروةري و رِووداوةكاني رِابردووي نةتةوةكةيانن.
لة رِاستيدا ئةو زانيارييانةي لةمةرِ ميَذووي كؤني جافةوة تؤمار كراون و لةبةردةستدان، بةطشتي زانياريطةليَكي زؤر كةمن. جا جطة لة هةنديَك ئاماذةثيَدان نةبيَت كة ذمارةيةكي كةم لة ميَذوونووسان تؤماريان كردووة و ميَذووي جاف بؤ دةيان سةدةي رِابردوو و سةردةمي ساساني دةطةرِيَنةوة، بيَ ئةوةي هيض وردةكارييةك لةو بارةيةوة بخةنة رِوو، ئةوة ئيَمة نزيكين لةوةي كة هيض شتيَكي طرنط و شايةن بة باسكردن لةو ميَذووة ديَرينة نةزانين.
بة هةمانشيَوة باسي جاف وتيرةكانيان لة سةردةمةكاني دواتردا بة شيَوةيةكي فراوان نةهاتووة، مةطةر لة هةنديَك سةرضاوة و دةستنووسي ئيسلاميدا نةبيَت كة ئاماذةيان بة بووني جاف وةك عيَليَكي سةربةخؤ و بة هةمان ناوي ئيَستاي كردووة، هةروةها بة رِاشكاوي و ئاشكرا ئاماذةيان بةناوي هةنديَك لة تيرة سةرةكييةكاني جاف داوة لة هةردوو سةدةي حةوت و هةشتي كؤضيدا وةك تيرةكاني، طلآلَي و هاروني.
هةميسان ناوي جاف لة ثةرتووكة كؤنة ئايينييةكاني مةزةبي يارساني ئةهلي حةقدا هاتووة، وةك ضؤن نور عةلي ئيلاهي لة كتيَبةكةيدا (برهان حق لا/ 38) ئاماذة دةكات، كة ناوي دايكي سولَتان ئيسحاق- سوهاك (سهاك)ي نويَكاري مةزةبي يارسان دايراكي كضي حسيَن بةطة (جلة جاف).
هةروةها بةثيَي ئةوةي لةكتيَبة ئايينييةكاني ئةهلي هةقيشدا هاتووة، ذمارةيةك لة زانا و مورشيدةكاني ئةو مةزةبة سةر بة عيَلي جاف بوون، وةك ضؤن سديق زادة بؤرةكةيي لة كتيَبةكةيدا (سرودهاي ديني يارسان لا/ 6) ناوي ئةوانة باس دةكات وةك، عيَل بةطي جاف، عابدين جاف، ئيبراهيم جاف..
لةكاتيٍٍَكدا شةرفخانى بةدليسي لة كتيَبة ناودارةكيدة ((شةرةفنامة سالَي 1005 ك )) باس لة جاف ناكات وةك عيَليَكي ناسراوي كورد وةك ئةواني تر، كةضي سةرضاوطةليَكي ديكة ئاماذةدةكةن بة فراوانبووني رِؤلَي سياسي و سةربازيي جاف لةسةردةمي سةفةوييةكان و ثاش ئةوسةردةمةدا. هةرلةوميانةدا ناوي جاف لة ثةيماننامةكةي نيَوان سولَتان مورادي ضوارةم و شاسةفي سةفةوي (1049ك) هاتووة، بةم شيَوةية:..
لة عةشيرةتةكاني جاف هةردوو عةشيرةتي زيائةدين و هاروني لة ثالَ ئيَمةدا دةميَننةوة (واتة لةطةلَ عوسمانييةكاندا)، هةردوو عةشيرةتي ثيرة و زةردؤييش لة ثالَ دةولَةتي سةفةويدا دةبن.
لة كتيَبةكةيدا (سةرجةم ميَذووي ئةفشاري و زةندييةكان لا/ 300) ئةبولحةسةن محةمةد ئةمين طلستانة ئاماذة بة رِؤلَي جاف لة رِووداوةكاني سةردةمي زةندةكاندا دةكات (ئةو سةردةمة لة سالَي 1753 تا 1794ي خاياند).
هةر وةها هاتني زايةر بةطي جاف بة ياوةريي ضوار سةد خيَزان لة عيَلة كؤضةرةكةي لة زيَدي رِةسةنيانةوة (جوانرِؤ) بؤ كوردستاني باشوور، بة رِووداويَكي ميَذوويي طرنط لة ذياني ئةم عيَلةدا دةذميَردريَت.

زايةر بةطي جاف
زايةر بةط بة خؤي و ياوةرانييةوة لة رِووباري سيروان ثةرِينةوة و لة بةري رِؤذئاوايدا نزيك بة شويَني دةربةنديخاني ئيَستا دامةزران، ئيدي لةو شويَنةدا دةسةلآت و مولَك و سامانيان لة سةردةمي بابانييةكاندا بةردةوام زياديان كرد.
ليَرةدا ميَذوونووسان لةسةر دياريكردني ميَذووي هاتني زايةر بةط و خزماني بؤ كوردستاني عيَراق كؤك نين، هةنديَكيان دةلَيَن ئةو ميَذووة دةطةرِيَتةوة بؤ سةردةمي سولَتان مورادي ضوارةم كةنازناوي (مورادي) وةك ثاداشت بةو جافانة بةخشي لة ئةنجامي ئةوةي لة فةتحي بةغدادا سالَي (1048ك) هاوكاري ئةويان (واتة مورادي ضوارةم) لة دذي فارسةكان كرد.
بةلآم هةنديَكي ديكةش لة ميَذوونووسان دةلَيَن، ئةم رِةوة بة كؤمةلَةي جاف بؤ كوردستاني عيَراق لة سةردةمي نادر شاي ئةفشاردا (سالَي 1155ك) رِوويداوة، ئةم زانيارييةش بةثيَي باري ميَذوويي زياتر لة رِاستييةوة نزيكة.
جا ئةطةر ئيَمة ئةم زانيارييةي دوايية ثةسةند بكةين كة بةثيَي رِيزبةندي ميَذوويي رِووداوةكاني رِابردوو زياتر لةطةلَ رِاستيدا دةطونجيَت وةك ئاماذةمان بؤ كرد، ئةوة دةبيَت دان بةوةدا بنيَين كة نازناوي جافي مورادي بةو تيرة و هؤزانةي ديكةي جاف بةخشراوة كة بةر لة هاتني زاهير بةط بؤ كوردستاني عيَراق هاتوون
و ئةمانة يارمةتيي سولَتان موراديان لة فةتحي بةغدادا داوة. ئةمةش بة تةواوي لةطةلَ زانيارييةكةي باسيل نيكيتين-دا دةطونجيَت كة باس لةوة دةكات هاروني و طلآلَي (دوو تيرةي جافن- وةرطيَرِ) يارمةتيي سولَتاني ناوبراويان لة فةتحي بةغدادا داوة و، بةو هؤيةوة نازناوي (مورادي)يان ثيَ بةخشراوة.

جةنطاوةري ثيادة (تفةنطضي) جاف
بةهةر حالَ ئيَمة زياتر لةسةر ئةوة نارِؤين كيَ و كةي و ضؤن نازناوي جافي موراديي وةرطرتووة، وةليَ طرنط ئةوةية ئةو نازناوة بوو بة نازناويَكي طشتي بؤ طشت جافةكاني خةلَكي كوردستاني عيَراق كة ئةوانيش بة ويَنةي باب و باثيرانيان بؤ ماوةيةكي زؤر كؤضةر بوون و هاتووضؤي نيَوان طةرميان و كويَستانيان دةكرد.
ئةوةي ديقةت لة نووسين و بةرهةمي ليَكؤلَةر و رِؤذهةلآتناس و طةرِيدة بيانييةكان بدات، ئةوانةي كة بة مةبةست و خواستي جيا جيا بةكوردستاندا طةرِان، دةبينيَت ضةند بةسةر سوورِمانةوة زؤربةي ئةمانة، بايةخيان بة باس و هةوالَي جاف و شيَوةي ذياني خيَلَةكي طةرِؤكيان و رِةوشتي كوردانةي بةرزيان داوة.
هؤكاري سةرةكيي ئةم بايةخدانةش دةطةرِيَتةوة بؤ فراواني ئةم عيَلة و دةسةلآت و شؤرةتيان لة كؤن و رِابردوودا، وةكو ثيَشتريش ئاماذةمان بؤ كرد، جاف تةنها عيَليَكي مةزن و بة سام و شةوكةتي كورد نةبوون ، بطرة لةرِاستيدا وةك ميرنشينييةكي خيَلَةكي وةها بوون كة لة ضةندين تيرة و هؤز ثيَكدةهاتن و، ئةم تيرة و هؤزانةش يةكيَتيي و يةكرِيزي خؤيانيان لة بؤتةي عيَلة مةزن و يةكطرتووةكةياندا دةثاراست كة ميرةكان- بةطزادةكان- ي جاف لة قؤناغ و سةردةمة جيا جياكاندا سةرؤكايةتييان دةكرد.
بةو شيَوة ميَذووي جاف بريتيية لةطشت ئةو بةسةرهات و رِووداوانة كة ئةم عيَلة، هةر لة بةطزادة و تيرة طةورةكانييانةوة تا دةطاتة هؤز و خيَلَة بضووكةكانيان، تيَيدا ذياون و ثيَيدا تيَثةرِ بوون.
مستةر رِيض كة سالَي 1820 طةشتي بة كوردستاندا كردووة و لة 20ي ئابي ئةو سالَةدا بووةتة ميواني هةوارطةي هاوينةي جاف لة مةريوان، زؤر سةرسام بووة بة داب و شيَوةي كؤضةريي ذياني جاف و سام و شؤرةت و سيماي ناياب و دلَطيريان و دانايي، و خؤشمةعشةريي كةيخسرةو بةطي ميريان.
هةروةها ناوبراو (رِيض) زؤر مةتح و ستايشي ثلة وثايةي ئافرةتانيان و ئةو ئازاديية ديارةي هةيانبووة دةكات. هةروةها رِووني دةكاتةوة و دةلَيَت: سوارةكانيان باشترين جةنطاوةراني كوردن و هيَزي شةرِكةريشيان بة دوو هةزار سوار و ضوار هةزار جةنطاوةري ثيادة (تفةنطضي) مةزةندة دةكريَت.
فريَزةريش سالَي 1834 ذمارةي عيَلي جافي بة 10-12هةزار خيَزاني كؤضةريي مةزةندة كردووة، هةروةها ئاماذةشي كردووة كة ئةوان (واتة جاف) دةتوانن لة كاتي ثيَويستدا هةزار سوار بة ميري بابان سليَمان ثاشا ثيَشكةش بكةن.
هةروةها ئةدمؤندزيش، جاف بة كوردة ثوخت و رِةسةنةكان وةسف دةكات و بة مةزنترين عيَلي كورد لة باشووري كوردستاندا ناو دةبات، بة رِادةيةك زؤر جار تةنها بةوشةي كورد ناوزةد دةكريَن و بةو ناوة لة عيَل و تيرة و دةشتةكييةكاني تر جودا دةكريَنةوة.
باسيل نيكيتين-يش ئاماذةي بة شؤرةت و جةربةزةيي جاف لة كوردستاني باشووردا داوة، ميَجر سؤن- يش طوتوويةتي: جاف عيَليَكي زؤر ناسراو و بةناوبانطن و هةميشة يةكيَتيي و تةبايي و شيَوةي سةربةخؤيي خؤيانيان لة نيَو سنوورةكانياندا لة قزةرِة بات (لة باشوور)ةوة تاكو ثيَنجويَن لة باكووردا ثاراستووة.
ناوي (جاف)
سةبارةت بة ناوي (جاف)يش، رِاو بؤضوونطةليَكي طةليَك جياواز لةم ميانةدا هةن يةكيَك لةو بؤضوونانة دةلَيَيت ناوةكة لة وشةي (جةفاكيَش)ي ليَكدراوي خؤمالَييةوة هاتووة كة ماناي مةينةتي و نةهامةتي دةبةخشيَت،
طواية جافةكان بة زؤري ثيَشةنطي سوثاي مير و فةرمانرِةواكان بوون و بةو هؤيةوة كويَرةوةري و تالآويَكي زؤريان ضةشتووة، ئيدي ئةو ناوة (جةفاكيَش) ثرِ بة ثيَستيان بووة، ثاشانيش ناوةكة كورت كراوةتةوة بؤ (جةفا) و لةويشةوة بووة بة جاف.
مامؤستا عةلائةدين سةجادي ئةطةر ضي ئةم ليَكدانةوةي بة ثةسةند زانيووة، بةلآم بةرِاي خؤي، وا دةبينيَت، ناوي جاف لة جافرةوة (جعفر بة عةرةبي) وةرطيَرِاوة، كة رِةنطة ناوي يةكيَك لة باثيرةكاني جاف بووبيَت ، وةك ئاشكراشة كورد وا رِاهاتوون جافر بة جافة ناوببةن.
شاعيري ناسراوي كورد قانع هةر لةو بارةيةوة دةلَيَت، جاف ثاشماوةي سوارةي ( جةفايي ) ين كة هةلَبذاردةي سوثاي شاة (سولَتان) حسيَن سةفةوي بوون (1694- 1722)، ئةم جةنطاوةرانة ثيَيان سثيَردرا ئةسفةهاني ثايتةخت و دةوروبةري لة دز و جةردة بثاريَزن، ئيدي ناوي (جةفايي)يان وةرطرت كة زؤر بة رِووني تةعبيري لة سام و توندوتيذيي ئةو جةنطاوةرانة لة نيَو خةلَكدا دةكرد،

سوارةي ( جةفايي )
لةو ناوانةي لة رِيزي ئةو جةنطاوةرانةدا بوون، هارون، شاتر، ميكائيل، كةمالَ، رِؤغزاد، ئيسماعيل.... هتد كة ئةمرِؤ لة نيَو جافدا ضةند تيرةيةكي ديار بةو ناوانةوة هةن وةك: هاروني، شاتري، ميكائيلي، كةمالَةيي، رِؤغزايي.. هتد (رِؤذنامةي هةتاو ذ: 186 سالَي 1960).
مامؤستا و زانا مةلا عةبدولكةريمي مودةرِيسيش واي بؤ ضووة، ناوي جاف لة زاراوةي (ذاظ)ةوة وةرطيراوة كة ماناي تةرِ و تةرضك دةدات، طواية جافة كؤضةرةكان بة دواي طذوطياي تةرِ و كالَدا بؤ ئاذةلَةكانيان طةرِاون.
لةلايةن خؤيشيانةوة تويَذةر و ميَذوونووسان، مينؤرسكي و مةلا جةميلي رِؤذبةياني و د. حةسةن جاف رِايان واية وشةي جاف لة ناوي عيَلي (جاوان)ي كورديي ديَرينةوة، سةرضاوةي وةرطرتووة. ئةم عيَلة لة ديَر زةماندا لة شاخةكاني دةماوةندي باكووري شاري تاراندا نيشتةجيَ بوون،

ثاشان ضةند طرووثيَكيان بةرةو رِؤذئاواي ئيَران رِةويان كرد و ناوي خؤيان سةثاند بةسةر ئةو شويَنةي ليَي نيشتةجيَ بوون ، (ناوي جاوان رِود) بة مانا رِووباري جاوانييةكان. لة رِاستيشدا ئةو شويَنة (جوانرِؤي ئيَستا) بة شويَني يةكةم و رِةسةني طشت جاف (جافي مورادي لة عيَراق، جافي جوانرِؤيي و طؤران لة ئيَران) دةذميَردريَت.
ئةديب و ميَذووناسي بةناوبانط مستةفا جةواد لة كتيَبةكةيدا (جاوان، العشيرة الكوردية المنسية، جاوان عةشيرةتي كوردي لةبير كراو) دةلَيَت: جاوان يةكيَ بووة لة عةشيرةتة مةزنةكاني كورد كة ناويان لة لايةن ميَذوونووسة ئيسلامييةكانةوة هاتووة، وةك: مةسعوودي (لة هةردوو كتيَبةكةيدا، مروج الذهب و التنبيه و الاشراف) قةلقةشةندي لة كتيَبةكةيدا (صبح الاعشى).
ثاشان هةنديَك لة جاوانةكان بةهؤي جيا جياوة لة رِؤذئاواي ئيَرانةوة بةرةو ناوضةكاني ناوةرِاستي عيَراق لة سةدةي ضواري كؤضيدا طواستيانةوة و رِؤلَيَكي دياريان لةو شويَنانةدا بيني .
دواتر لة كؤتايي سةدةي ثيَنجي كؤضيدا بةرةو باشووري عيَراق شؤرِ بوونةوة و لةطةلَ عيَلي (بةني ئةسةد)ي عةرةبيدا لة دامةزراندني شاري حيللةدا بةشدارييان كرد، هةروةها ميرنشيني (جاوان)يشان لةو دةظةرةدا دامةزراند، تا ئيَستاش طؤرِي هةنديَك لة مير و سةرؤكةكانيان لةويَندةر ماون و بة دي دةكريَن (وةك: وارام جاواني).
وا ثيَدةضيَت ئةو جاوانييانة لة ثاش 120 سالَ بؤ زيَدي رِةسةني خؤيان (جاوان رود- جوانرِؤ) طةرِابيَتنةوة و لةويَندةر دةستةملاني عيَل و عةشرةتة رِةسةنةكةيان بووبيَتنةوة كة لةو سةردةمةدا بة ناوي جاف دةناسران.
سةبارةت بة ضؤنييةتي طؤرِيني ناوي جاوان بؤ جاف، مامؤستا مةلا جةميل رِؤذبةياني شرؤظةيةكي لؤذيكيانةي ثةسةند لةو بارةيةوة دةخاتة رِوو و دةلَيَت:
ناوي جاوان بة طويَرةي شيَوةزاري كرمانجي باوي ئةو سةردةمة بة (جا ظان) دةخويَندرايةوة، لةم شيَوةزارةدا ثيتي (و) بة دةنطي (ظ) دةخويَندريَت، وةك ئاشكراشة زماني عةرةبي دةنطي (ظ)ي تيَدا نيية و ب (ف) دةخويَندريَتةوة، ئيدي جاظانيش هةر بة جافان خويَندراوةتةوة و ثاشان بة دريَذايي كات بؤ (جاف) كورتكراوةتةوة.

شاخةكاني دةماوةندي باكووري شاري تاران