محةمةد ثاشاي جاف

وةك ئاماذةمان بؤ كرد، ميري ناودار كةيخسرةو بةطي جاف سالَي 1244ك كؤضي دوايي كرد و، بة مردني ئةو زاتة عيَلي جاف سةرؤكيَكي مةزني لة دةست دا. لة ثاش ئةو كورِةكاني، سليَمان و قادر و محةمةد يةك بةدووي يةكدا سةرؤكايةتيي عيَليان طرتة دةست و شويَني باوكيان ثرِ كردةوة.

 

 سةبارةت بة مةبةستي باسةكةمان محةمةد (لةدايكبووي سالَي 1814ز) لة تافي طةنجيَتييدا وةكو وتمان، بوو بة سةرؤكي جاف (لة تةمةني هةذدة سالَيدا وةكو محةمةد ئةمين زةكي بةط، بة دروستي دةزانيَت)، ئيدي بة زيرةكي و بويَريي خؤي، هةرضةندة تةمةني بضووك بوو، توانيي كاروباري عيَلةكةي بة ليَهاتوويي بةرِيَوة ببات و يةكيان بخات و بيانكاتة هيَزيَكي طةورة و بة سام .

 

 ئةمةش بة ئاشكرا سةرنج و بايةخي هةردوو دةولَةتي عوسماني و فارسيي رِاكيَشا كة زؤر بة ورياييةوة ضاوديَريي ئةو سةرؤكة لاوةيان دةكرد. ئةوةبوو هةريةك لةو دوو دةولَةتة كةوتنة هةولَي ئةوةي محةمةد بةط و عيَلةكةي بةلاي خؤياندا رِابكيَشن و، بةثيَي بةرذةوةنديي تايبةتيان وبارودؤخي ململانيَي سةر سنووري هاوبةشيان، سوود لة خؤي و عيَلةكةي وةرطرن .

 

وةليَ ، سةرؤك عيَلي طةنج و فرة ئاوات، هةرطيز نةيدةويست مل بؤ رؤم و عةجةم نةوي بكات، لة لايةكي تريشةوة هةلَويَستيَكي توندي نواند بةرامبةر بة هةولَي بابانييةكان بؤ دةستخستنة نيَو كاروباري عيَلي جافةوة ،

 

 تا كار طةيشتة ئةو رِادةية ثيَوةنديي نيَوان هةردوولا تيَكضيَت و بة يةكجارةكي بثضرِيَت، بؤية سةرؤكي جاف و عيَلةكةي بةرةو سنووري ميرنشيني ئةردةلآن (كوردستاني رِؤذهةلآت) رِةويان كردو ماوةيةك لةويَ مانةوة و ئةوجا طةرِانةوة و ،لة قزةرِةبات (سةعدية) لة سايةي عوسمانييةكاندا نيشتةجيَ بوون و ذيانيان بردةسةر، تا ئةو كاتةي ئةحمةد ثاشاي باباني، دوا ميري سةربةخؤي بابانييةكان ،

 

 لة سؤنطةي هةستكردني بة سةنط و قورسيي جاف و ثيَويستيي بة دؤستايةتي و نزيكبوونةوةيان، لةطةلَيان ثيَكهات و ئاشتي كردنةوة . بةوجؤرة جاف بؤ شارةزوور سةر لة نويَ طةرِانةوة.

 

لة سالَي 1815دا عوسمانييةكان نازناوي (ثاشا)يان بة محةمةد بةط بةخشي و لةو ميَذووة بةدواوة دةسةلآت و شؤرةتي لة ناوةوة و دةرةوةي عيَلةكةيدا ثتر ثةرةيان سةند و،

 

 لةسةر دابي ديَريني باب و باثيراني سالآنة لة نيَوان دةشتي طةرميان (كوردستاني باشوور) و دةوروبةري سنة (لة كوردستاني رِؤذهةلآت)دا بة ياوةريي عيَلةكةي كؤضي نيَوان طةرميان و كويَستانيان دةكرد. لة سالَي 1228ي كؤضيدا محةمةد ثاشا فةرماني دا بة دروست كردني قةلآي شيَروانة لة كةلار و ثاش تةواو بووني كردي بة هيَماي توانا و دةسةلآتي خؤي و عيَلة كؤضةرة طةورةكةي .

 

قةلآي شيَروانة

بة تيَثةرِ بووني كات طومان و دوو دلَيي عوسمانييةكان لة محةمةد ثاشا ودةسةلآت و رِةفتار و ئاواتةكاني و سام و تواناي عيَلةكةي، بةردةوام ثةرةيان دةسةند. بؤية برِياريان دا سنووريَك بؤ ذياني كؤضةريي جاف و ئةو شيَوة سةربةخؤييةي لة نيَوان عيَراق و ئيَراندا لة ميَذةوة هةيان بوو، دابنيَن .

 

جا بؤ وةديهيَناني ئةو مةبةستة داوايان لة محةمةد ثاشا كرد زةوي و زار لة شارةزوور بكرِيَت و تاثؤي كات، بؤ ئةوةي عيَلي جاف لةو شويَنةدا بة يةكجارةكي نيشتةجيَ بيَت و واز لة ذياني كؤضةريي نيَوان سنووري عيَراق و ئيَران بهيَنيَت .

 

 وةليَ محةمةد ثاشاي زيرةك بة تيَطةيشتن و وردبيني خؤي دةيزاني كة مةبةست لةو داواية نةهيَشتني ئازادي و دةسةلآتي عيَلةكةيةتي، بؤية ثيَشنياري عوسمانييةكاني لةو بارةيةوة بة توندي رِةت كردةوة.

 

 جا لة ئاكامي ئةو هةلَويَستةيدا، بة خؤي و زؤربةي عيَلةكةيةوة ناضار بوون بةرةو نيَو سنووري ئيَران بطويَزنةوة، لةويَندةر لةلايةن قاجارييةكانةوة، ثيَشوازييةكي طةرم و طورِيان ليَكرا و بة ذياني كؤضةريي خؤيانةوة لة نيَوان زةهاو و جوانرِؤدا سةرقالَ بوون.

فةرمان - حةمة ثاشا بة فةرمانرِةواي زةهاو و، عوسمان بةطي كورِشيي (عوسمان ثاشا- دوايي) بة فةرمانرِةواي جوانرِؤ دامةزران

سالَي 1291ك محةمةد ثاشا نازناوي بةرزي (خان)ي لةلايةن شاة ناسرةدين قاجارييةوة ثيَبةخشرا، هةروةها محةمةد ثاشا دووجار لة تاران سةرداني شاي ناوبراوي كرد و لةلايةن ئةوةوة رِيَز و حورمةتي زؤري ليَطيرا. هةميسان حةمة ثاشا بة فةرمانرِةواي زةهاو و، عوسمان بةطي كورِشيي (عوسمان ثاشا- دوايي) بة فةرمانرِةواي جوانرِؤ دامةزران .

 

فةرمان - محةمةد ثاشا نازناوي بةرزي (خان)ي لةلايةن شاة ناسرةدين قاجارييةوة ثيَبةخشرا

 

لةو سةروبةندةدا محةمةد ثاشا ناوضةي جوانرِؤي بة هاوينةهةوار و، ناوضةي زةهاويشي بة هةوارطةي زستانةي خؤي هةلَبذارد (مشاهير الكورد و كوردستان ب 2 لا 258) .

 

 ثاش ئةوةي محةمةد ثاشا و عيَلةكةي سيَ سالَيان لة ئيَراندا بردةسةر، سةرئةنجام ثيَوةندييان لةطةلَ قاجارييةكاندا رِووي لة خراثي كرد. قاجارييةكان برِياريان دا سنووريَك بؤ ضالاكي و زيادةرِةويو جموجوولَةكاني جاف لةسةر سنووريان (سنووري قاجارييةكان) لةطةلَ عوسمانييةكاندا دابنيَن و كؤنترؤلَيان بكةن، ئةويش لة رِيَطةي داناني نةخشةي نيشتةجيَكردنيان و كؤتاييهيَنان بة هاتووضؤ و كؤضي سالآنةي بةردةواميان .

 

بةلآم ئةو نةخشةيةي قاجارييةكان، لة لايةن جاف و سةرؤكةكةيانةوة رِةتكرايةوة و، بةو هؤيةوة تووشي طةليَ ثيَكداداني خويَناوي لةطةلَ قاجارييةكاندا هاتن، تا ئةو كاتةي سةر لة نويَ بؤ ولآت طةرِانةوة، ثاش ئةوةي لةو بارةوة ثيَوةندييان بة عوسمانييةكانةوة كرد و،

 

 ئةوانيش بة مةبةست و مةرامي تايبةتيي خؤيانة لة سةرةتاوة بة طةرمي ثيَشوازييان ليَكردن و ضوونة دةميانةوة. هةروةها محةمةد ثاشاشيان ( بة مةبةستي دلَنةواييكردني )بة بريكاري موتةسةريفي سليَماني دانا، واش ثيدةضيَت ئةو ئةركةي  محةمةد ثاشا لة سالَي 1294ك،

 

 لة سةردةمي موتةسةريفيي ئيبراهيم ثاشا و سابيت ثاشاي عوسمانيدا بووبيَ، ثاشانيش بة قايمقامي هةلَةبجة دايانمةزراند (ميَذووي سليَماني لا/ 183).

 

زؤري نةخاياند، عوسمانييةكان هةمان ثيشة و رِيَبازي جاراني خؤيانيان لة بةرامبةر جاف و سةرؤكةكةياندا طرتةوةبةر. ئةوةبوو عةزيزي شاوةيسي سةرؤكي خيَلَي كةرةموةيسي سةر بة جافيان هاندا تاوةكو تةحةداي محةمةد ثاشا بكات و سةرثيَضي دةسةلآت و فةرمانة كارطيَرِييةكاني (وةك قايمقامي هةلَةبجة) بكات .

 

 بؤية محةمةد ثاشاش لةلايةن خؤيةوة، عةزيزي طرت و بةندي كرد و، ناوبراو و،لة بةنديخانةدا بةهؤي نةخؤشييةوة مرد. ئيدي، نةياراني محةمةد ثاشا، نةخاسمة هةنديَك لة كاربةدةستاني عوسماني، رِووداوةكةيان قؤستةوة ودةستيان كردة ثرِوثاطةندة  طواية عةزيز لة بةنديخانةدا لةسةر فةرماني محةمةد ثاشا دةرمانخوارد كراوة!.

 

 ئةوةبوو خزم و كةس و كاري عةزيز برِياريان دا تؤلَةي ناوبراو لة محةمةد ثاشا بكةنةوة و، كةوتنة طةرِان بةدواي هةليَكدا بؤ ئةنجامداني مةرامة ضةوتةكةيان .

 

 سةرئةنجام، سالَي 1299ك كاتيَك محةمةد ثاشا لة (ئيبراهيم سةمين)ي نزيك كفريدا لة طةشتيَكي رِاووشكاردا دةبيَت و جطة لة ثاسةوانانيَكي كةم كةسي بة دةوردا نابيَت، خزماني عةزيز فرسةتي ليَ ديَنن و نامةردانة دةيكوذن و،

 

 ئةوجا لةطةلَ تيَكرِا كةرةموةيسةكاندا رِوو لة عةشيرةتي هةمةوةند و سةرؤكةكةيان جواميَر ئاغا لة سنووري ضةمضةمالَدا دةكةن، ئةويش بةنابةدلَي ثةنايان دةدات. و ناضار دةبيَت رِووبةرِووي عةشيرةتي جاف بيَتةوة كة بؤ سةندنةوةي تؤلَةي خويَني بة ناهةق رِيَذاوي سةرؤكيان كةوتنة خؤ.

 

لةو دةمةدا كاربةدةستاني عوسماني لةلايةن خؤيانةوة هةلَويَستيَكي ثرِ لة دوو رِوويي و فيَلَ و فرِ ثةيرِةو دةكةن. ئةوان لة سةرةتادا هةولَيَكي زؤريان دا بؤ خؤشكردني ئاطري ئةو تةنطذةيةي كة بوو بةهؤي لةناوضووني محةمةد ثاشا لةلايةن كةسانيَكي كةرةموةيسةوة،

 

 دواييش هةر خؤيان بة مةبةستي ثاراستني ناو و رِاستطؤييان ئيدانةي كةرةموةيسةكانيان كرد، لة سؤنطةي ئةوةي محةمةد ثاشا يةكيَك بوو لة ثاشا و كاربةدةستة ناودارةكانيان .

 

 لة لايةكي تريشةوة رِووداوةكةيان قؤستةوة بؤ ئةوةي زةبريَكي سةخت و كوشندة لة جواميَر و عةشيرةتةكةي بوةشيَنن ضونكة رِقيَكي زؤريان لةناوبراو و عةشيرةتةكةي، بةهؤي دةسةلآت و توانا و هةلَويَستيانةوة، هةلَطرتبوو.

 

هةر لة ثاش كوذراني محةمةد ثاشا، كورِة طةورةكةي مةحموود بةط (مةحموودثاشا- دوايي) سةرؤكايةتي عيَل دةطريَتة دةست و تؤلَةي خويَني حةمة ثاشايان كردةوة، ثاش ئةوةي لة ئاكامي ضةند شةرِيَكي خويَناوي و سةختدا هةمةوةند و كةرةموةيسةكان بؤ ئةو بةري سيروان رِاو دةنيَنن،

 

لة ئاكامي ضةند شةرِيَكي خويَناوي و سةختدا هةمةوةند و كةرةموةيسةكان بؤ ئةو بةري سيروان رِاو دةنيَنن،

 ئةوجا بةرةو سنووري ئيَران هةلَيان دةبرِن و زؤربةي هةرة زؤري كةرةموةيسةكان قةلآضؤ دةكةن، ئةوانةشيان رِزطاريان دةبيَت ثةنا دةبةنة كرماشان و كرند. جواميَر و ياوةرانيشي رِوو دةكةنة زةهاو و لةلايةن قاجارييةكانةوة ثيَشوازيي طةرم دةكريَن و يارمةتيي باش دةدريَن، وةليَ ثاشان قاجارييةكان ليَيان هةلَدةطةرِيَنةوة.

قةلآي شيَروانة

قةلآي شيَروانة