بةناوبانطترين سةرؤكةكاني جاف

زاهير بةط ، عةبدولقادر بةط و سليَمان بةطي جاف

زاهير بةطي جاف

زاهير بةط

زاهير بةطي يار ئةحمةد بةطي سةيفولَلآ بةط (لةدايكبووي سالَي 1114ك) باثيرة طةورةي جافةكاني كوردستاني عيَراقة (جافي مورادي) و يةكيَكيشة لة سةرؤكة ميَذوويية طةورةكاني ئةم عيَلة.

 

ئةم ميرة كة بة ئازايي و ئيرادةي بة هيَز و بويَري لة برِيارداني كاتي تةنطانةدا ناوبانطي دةركردبوو، لةطةلَ ضوارسةد مالَيَكدا لة عيَل و قةوماني ، لة سةردةمي نادر شاي ئةفشاردا وةك ثيَدةضيَت(1155ك)لة زيَدي رةسةنييانةوة (جوانرِؤ) بةرةو ديوي رؤذئاواي رووباري سيروان لة دزيايش و باني خيَلآن نزيك بةدةربةنديخان (لة سنووري بابةنييةكان) رةويان كرد و لةويَ نيشتةجيَ بوون (لةبةر ئةو هؤيانةي ثيَشتر باسمان كردن) .

 

 ئيدي توانييان هيَمني و ئاسايش لة ناوضةكةدا بسةثيَنن و ئةو دز و جةردانة بنبرِكةن كة ثيَشتر باري ناوضةكةيان ئالَؤز كردبوو. ئةوجا ثةيتا ثةيتا خزمانيَكي زؤريان لة جوانرِؤوة دةهاتن و ثيَوةندييان ثيَوة دةكرن، بةو جؤرةش ذمارة و هيَزيان لة هةوارطة نويَكةياندا ثتر زيادي كرد و لةلايةن بابانييةكانةوة (كة ثايتةختيان سليَماني بوو) ريَز و حورمةتيَكي زؤريان ليَطيرا و مولَك و لةوةرطاي فراوانيان ثيَ بةخشرا و سنووريان طةيشتة دةشتي شارةزوور .

 

 لةو دةمةدا خان ئةحمةد خاني ئةردةلآني بة سوثايةكي دوو هةزار كةسييةوة شالآويان هيَنا بؤ سةر ناوضةكة و دةستيان بة رِاورِووت و جةردةيي و ويَرانكاري كرد، هةركة طةيشتنة نزيكي شويَني دةربةنديخاني ئيَستا، زاهير بةط و جةنطاوةرةكاني. بة طذياندا ضوون و شةرِيَكي خويَناوي لة نيَوانياندا بةرثا بوو .

 

 سةرئةنجام سوثاكةي خان ئةحمةد خان بة هؤي ذمارةو و ضةك و تفاق و مةشقي باشيانةوة، بةسةر هيَزي جافدا سةركةوتن و، زاهير بةطيان بة ديل طرت و بة داريَكدا هةلَيانواسي و نامةردانة كوشتيان (ئةم دارة بة دارةكةي زاهير بةط ناسرا)، ئةويش بة هؤي ئةو زةرةر و زيانة سةختانةمة بوو كة لة شةرِةكةدا ليَيان كةوت.

 

بة كوشتني ئةو سةرؤكة هةلَكةوتووة، جاف سةركردةيةكي مةزني لة دةست دا و ريزةكاني تيَكضوو و لاواز بوون. بؤية تاهير بةطي براي زاهير بةط لةطةلَ هةنديَك لة خزمانيدا رِوويان كردة شام و لةويَ جيَطير بوون، عةبدولقادر بةطي كورِي زاهير بةطيش كة جيَطةي باوكي طرتةوة رِووبةرِووي بارو دؤخيَكي سةخت و ناهةموار بووةوة،

عةبدولقادر بةطي كورِي زاهير بةط

 وةليَ بة سةبر و تاملَ و خؤرِاطري و ئيرادةي ثؤلآيينييةوة توانيي سةر لة نويَ عيَلةكةي يةكبخاتةوة و، لة دؤخيَكي هةستياردا سام و دةسةلآتيان بؤ بطيَرِيَتةوة. ئةمةش وايكرد رِيَزو ثايةيان لاي بابانييةكان زياتر بكات و زةوي مولَك و لةوةرِطاي ثتر لة باكوور و باشووردا (شارةزوور و طةرميان) وةدةست بهيَنن.

سليَمان بةط

دواي عةبدولقادر بةط سةرؤكايةتيي جاف كةوتة دةست سليَمان بةطي براي، ئةويش لة لاي خؤيةوة هيَز و يةكرِيزيي جافي ثاراست و سوثايةكي تؤكمة و رِيَكوثيَكي ليَ ئامادةكردن. هةروةها بايةخيَكي زؤري بة ضاككردن و ثيَشخستني رِيطاوباني هاتووضؤ دا و، ضةند ثرد و خانيَكي بؤ خزمةتكردني كاروان و كاروانضي و ريَبواران دروست كرد و زؤر بة دلَسؤزانة خزمةتي ناوضةو و عيَلةكةي كرد تا لة سالَي 1220ك كؤضي دوايي كرد.

 

كةيخسرةو بةطي جاف

ثاش وةفاتي سليَمان بةط سةرؤكايةتي جاف و بةرِيَوةبردني كاروباري شارةزوور و هةلَةبجة لةسةر وةسيَتي خؤي ، كةوتنة دةستي كةيخسرةو بةطي كورِي كة بة دانايي و ليَزاني و ئازايي و رِةوشتبةرزي و خواثةرستي و شارةزايي لة رِاثةرِاندني كاروباردا، توانيي رِيَز و دةسةلآتي خؤي و عيَلةكةي لة ناوضةكةدا بضةسثيَنيَت و، ببيَتة مايةي بايةخ و رِيَزي بابانييةكان و شاي ئيَران فةتح عةلي خاني قاجاري .

 

هةروةها كةيخسرةو بةط هةلَويَستيَكي دانايانة و توندئاميَزي نواند لة بةرامبةر هةولَي بابانييةكاندا بة مةبةستي دةستتيَوةردان لة كاروباري ناوخؤي جافدا، ئةمةش بووبة هؤي ساردبوونةوةي ثيَوةندييةكاني نيَوان هةردوولا.

 

سالَي 1820 نيشتةجيَي بةريتاني (المقيم البريتاني) لة بةغدا و، طةرِيد و تويَذةر مستةر رِيض و هاوةلَةكاني، لة ميانةي طةشتةكةياندا بؤ كوردستان، سةرداني هةوارطةي كةيخسرةو بةط و عيَلةكةيان لة نزيك دةرياضةي زريَباري قةشةنط لة دةشتي مةريواندا كرد و، بةو ثةرِي رِيَز و دلؤظانييةوة لةلايةن ئةو زاتة و كورِةكاني و دارودةستةكةيةوة ثيَشوازييان ليَكرا .

 

 ئةمةش كاردانةوةيةكي مةزني لة ناخي ميوانةكاندا بةجيَهيَشت، نةخاسمة خودي رِيض كة سةرسامي خؤي دةربرِي لةمةرِ دانايي و كةسايةتيي بلَندي كةيخسرةو بةط و دابي ذياني كؤضةريي خؤي و عيَلةكةي و سيما و شةوكةتي رِؤلَةكاني ئةو عيَلةي .

 

 هةميسان رِيض مةتح و ستايشي كرد لة ثاية بلَنديي ئافرةتةكانيان و ئازايةتي و سةربةستيي دياريان، رِوونيشي كردةوة كة سوارةكاني جاف باشترين جةنطاوةري كوردن و، هيَزي جةنطيي عيَلةكةشي بة دوو هةزار سوار و ضوار هةزار ثيادةي (تفةنطضي) مةزةندة كرد .

 

 كةيخسرةوبط سالَي 1244ك وةفاتي كرد و لة ناوضةي سةييد سادقدا بة خاك سثيَردرا، بة مردنيشي جاف ميريَكي هةلَكةوتووي لة دةست دا. وةليَ محةمةد بةطي كورِة بضووكي (ثاشان بة محةمةد ثاشا دةناسريَت) كة دواي مردني براكاني لةلايةن سةرؤك تيرةكاني جافةوة، لة تافي لاويَتييدا بة سةرؤكي عيَل هةلَبذيردرا، توانيي بة تةواوي جلَةوي كاروبار بطريَتة دةست و بة شيَوةيةكي سةرسوورِهيَنةر دةركةويَت و بناسريَت .